Gullni lundinn sem tímavél:
Hvað aðalverðlaun RIFF segja okkur um breytingar í alþjóðlegri kvikmyndagerð
Þegar Alþjóðleg kvikmyndahátíð í Reykjavík setti á keppnisflokk sinn, Wizje, á laggirnar var tekin skýr afstaða: RIFF ætlaði ekki að verðlauna rótgróið orðspor heldur möguleika framtíðar. Eingöngu fyrstu og aðrar kvikmyndir kvikmyndagerðarfólks voru gjaldgengar í keppnisflokkinn, nýjar raddir og verk sem komu fram sem spurningar frekar en fullmótaðar niðurstöður. Með tímanum hefur þessi verðlaunaflokkur orðið að eins konar tímavél — árlegri skrá yfir það hvernig alþjóðleg kvikmyndagerð er að þróast.
Raunsæið og siðferðileg spenna: upphafsárin
Á fyrstu árum RIFF endurspegluðu myndir sem hlutu Gullna lundann sterka tengingu við evrópskt höfundaraunsæi. The Death of Mr. Lazarescu (Cristi Puiu, 2005) er lýsandi dæmi: löng, nákvæm frásögn sem byggir spennu úr kerfislægri kulnun, mannlegu varnarleysi og siðferðilegri óvissu. Slíkar myndir endurspegla tíma þegar „ferskleiki“ fólst í því að segja samfélagslega mikilvægar sögur með aga, þolinmæði og raunsæi. Virðingu fyrir forminu.
Persónuleg frásögn og ný kynslóð höfunda
Eftir því sem líður á fyrsta áratug aldarinnar fer áherslan að færast frá kerfum yfir í sjálfsmynd. I Killed My Mother (Xavier Dolan, 2009) markar skýr kynslóðaskipti: hrá, sjálfsævisöguleg frásögn þar sem tilfinningaleg nánd og tilraunamennska með formið fara saman. Hér birtist ný tegund kvikmyndagerðar þar sem rödd höfundarins er jafn mikilvæg og sagan sjálf.
Sviðið stækkar — heimurinn stígur inn
Á árunum upp úr 2010 verður Gullni lundinn sífellt skýrari vitnisburður um breytta alþjóðlega landafræði kvikmyndanna. Martwa natura (Uberto Pasolini, 2013) sýnir hvernig félagsleg umbreyting, borgarþróun og persónuleg einangrun fléttast saman í ljóðrænu en jafnframt pólitísku myndmáli. Myndir af þessu tagi staðfesta að deiglan snýst ekki lengur um jaðarsetningu heldur sjónarhorn.
Hrist enn frekar upp í forminu
Með tímanum verður formið sjálft að tilraunasvæði. Bestie z Dzikiego Południa (Benh Zeitlin, 2012) sameinar raunsæi, fantasíu og þjóðsagnakennda myndbyggingu á hátt sem hefði varla sést áratug fyrr. Slík verk sýna hvernig Gullni lundinn verðlaunar ekki aðeins nýjar raddir heldur nýjar leiðir til að segja sögur.
Hrá orka og líf á jaðrinum
Á síðari hluta áratugarins verða persónur á jaðri samfélagsins sífellt meira í forgrunni. The Rider (Chloé Zhao, 2017) er dæmi um mynd þar sem mörk heimildar og skáldskapar eru óljós, og frásögnin byggir á raunverulegri lífsreynslu. Hér er uppgötvunin ekki formleg nýjung heldur siðferðilegt vald til að nálgast viðfangsefnið og leyfa því að tala á eigin forsendum.
Nútíminn: helgisiðir, táknmál og víðari sjónarhorn
Í nýrri verðlaunahöfum má greina aukna áherslu á táknmál, helgisiði og samfélagslegt minni. This Is Not a Burial, It’s a Resurrection (Lemohang Jeremiah Mosese, 2019) er ljóðræn og pólitísk í senn, og sýnir hvernig kvikmyndir nýrrar aldar nýta hefðir, trú og form til að takast á við samtímalegar áskoranir.
Skrásetning og áttaviti í senn
Sé horft yfir þessa þróun verður ljóst að þó vissulega sé þetta ekki alltaf alveg klippt og skorið, þá fangar Gullni lundinn hvert ár að miklu leyti það sem er að gerast núna í alþjóðlegri kvikmyndagerð: hvaða sögur eru brýnar, hvaða form eru að þróast og hvaða raddir kveða sér hljóðs. Þess vegna er sagan af Gullna lundanum í dag ekki eingöngu listi yfir sigurvegara heldur frekar eins og kort af hreyfingu, straumum og umbreytingum. Einmitt þess vegna segir hann okkur svo mikið um hvert kvikmyndalistin er að stefna á hverjum tíma.